Auteur: Hindostaans & Queer

Waar wij in Nederland vooral bekend zijn met de hokjes “man” en “vrouw” als het gaat om gender, zien we steeds meer dat er verder wordt gedacht dan deze hokjes. Sterker nog, gender wordt steeds minder gezien als iets met twee opties waartussen een keus gemaakt moet worden (genderbinariteit), maar steeds meer als spectrum, waarbij “man” en “vrouw” slechts twee opties zijn tussen vele andere vormen. Hoewel wij binnen onze maatschappij voortdurend nieuwe taal ontwikkelen om deze andere vormen een naam te geven, is het bestaan van genderdiversiteit en queerness niet nieuw. Het is ook zeker niet alleen een westers fenomeen: het Indiase subcontinent heeft een rijke geschiedenis aan queerness. Ter ere van Indian History Month 2022 zal elke maandag een artikel worden gewijd aan queer sporen in de Mahabharata, een van de belangrijkste geschriften binnen het Hindoeïsme. Op deze eerste maandag wordt het verhaal van Brihanalla belicht…of eigenlijk, een van de belangrijkste figuren in de Mahabharata: Arjuna.

Arjuna werd geboren als zoon van de god Indra en was met zijn vier broers één van de helden van de Mahabharata. De broers, ook wel de Pandavas genoemd, vormden de ene zijde van de strijd die wordt gestreden in de Mahabharata, de Kauravas vormden de andere zijde. Hoewel zij familie zijn, zijn deze zijden met elkaar in een grote strijd verwikkeld.  

Arjuna stond met name bekend om zijn boogschutterij en strijdkundigheid. Zijn vriendschap met Krishna, een reïncarnatie van de god Vishnu, is welbekend en hun gesprekken vormen de basis voor de Bhagavad Gita. De liefde die zij delen is veelal gekenmerkt als enkel diepe vriendschap, maar wordt door enkele denkers ook geïnterpreteerd als een queer liefde tussen de twee mannen. Dit artikel richt zich echter op een ander deel van Arjuna’s leven waar wij sporen van queerness kunnen vinden: Arjuna’s leven als Brihanalla.

Als reactie op de belofte van Arjuna om Karna te vermoorden werden de vijf broers voor 13 jaar verbannen, waarbij het laatste jaar incognito geleefd moest worden. Tijdens zijn verbanning werd Arjuna uitgenodigd door zijn vader Indra, in wiens paleis hij Urvashi leerde kennen. Urvashi, een apsara (nimf), raakte al snel onder de indruk van Arjuna. Zij uitte haar liefde voor hem, maar hij weigerde uiteindelijk haar avances. Sterker nog, hij noemde haar “moeder”, omdat zij in een ander leven de vrouw was van de stichter van de Kuru dynastie, waar ook de Kauravas een product waren. Als reactie hierop sprak de beledigde Urvashi een vloek uit over Arjuna, zodat hij voor de rest van zijn leven een eunuch (een gecastreerde man) zou zijn. Op aandringen van de god Indra werd dit uiteindelijk veranderd in één jaar.

Dankzij deze vloek gaf Arjuna een nieuwe draai aan zijn leven onder de naam Brihanalla aan. Brihanalla vestigde zich in het koninkrijk van koning Virata en nam de rol aan van zang- en dansdocente van prinses Uttara. Dit deed Brihanalla een jaar lang, maar aan het eind van het jaar was Brihanalla toch genoodzaakt om diens ware identiteit te tonen. Dit gebeurde toen een indringer koning Virata’s koninkrijk binnendrong en Arjuna nodig was om de indringer te verslaan. Na dit laatste jaar in verbanning bood Uttara’s vader Arjuna zijn dochter aan om mee te trouwen, maar Arjuna weigerde, omdat hij haar zag als studente en dochter in plaats van mogelijke partner en zichzelf als te oud. Uiteindelijk trouwde zij wel met Arjuna’s zoon Abhimanyu. Eenmaal terug in zijn lichaam gaat Arjuna verder met zijn strijd.

Ook dit verhaal laat zien dat gender werd gezien als erg fluïde in de Mahabharata. Arjuna’s fysieke sekse wordt zonder zijn toestemming veranderd door de vloek. Het is erg interessant om te zien dat Urvashi als straf voor Arjuna’s beslissing om geen seks met haar te hebben ervoor kiest om hem te vervloeken aangaande zijn geslachtsdelen. Arjuna wordt in de Mahabharata vaak afgebeeld als een man die voldoet aan alle eisen waar een man aan zou moeten voldoen. Dus het verlies van hetgeen wat hem biologisch gezien “man maakt” laat zien dat er duidelijke ideeën waren over gender, die soms essentialistisch waren, maar soms juist ook wat meer op te rekken zijn. Dit deel van Arjuna’s verhaal heeft interessant genoeg delen die genderstereotypen bevestigen, maar tegelijkertijd ook allerlei elementen die tegen verwachtingen ingaan. Als Brihanalla gaat Arjuna niet aan de slag als boogschutter of één van de talenten waar Arjuna om bekendstaat, maar begint hij juist als zang- en dansdocent, wat past bij de maatschappelijke verwachtingen en rolpatronen over wie wat zou moeten doen. Als Brihanalla is Arjuna tegelijkertijd niet in crisis, noch in walging, maar blijft hij met het vertrouwen in weten wie hij is, zichzelf, waarbij zijn genderidentiteit niet als restrictie werkt, maar juist wordt gebruikt als strategie om te overleven. Dit deel van Arjuna’s verhaal bevat allerlei tegenstrijdigheden, maar is tegelijkertijd heel speciaal omdat zo een centraal figuur uit de Mahabharata genderfluïditeit laat zien. Volgende week zien we dit nog duidelijker met een nieuw verhaal over een ander personage.

Geschreven door Louise Autar

Kan je jezelf voorstellen?
Ik ben Fazle en ben 35 jaar oud, opgegroeid in de Transvaal, Den Haag. Lange tijd heb ik geweigerd om mijzelf te framen binnen in een kader van iets dat ik ben. Daarom vind ik het beter om te formuleren wat ik doe. Ik vind het heel interessant in onze taal dat we aan elkaar vragen: wat doe je eigenlijk in het leven? En dat het antwoord dan automatisch begint met ‘ik ben’. Ik ben in wording, dat is wat ik ben. Ik ben in een constant proces van coming-out en ik verbind graag mensen. Ik versterk graag communities. Healing, kunst, en dans komen voor mij allemaal samen in mijn dagelijkse leven, en ik maak voornamelijk dekoloniserende rituelen waarin ik alle zintuigen activeer.  

Wie zijn de belangrijkste mensen in jouw leven?
Mijn voorouders, omdat ze zowel mijn connectie zijn met het heden, verleden en de toekomst. Ik besef mij ook dat ik een voorouder zal zijn, dat mijn daden ook gevolgen hebben voor de generaties na mij, en hetgeen ik met mij meedraag ook toebehoort aan anderen. We zijn allemaal onlosmakelijk verbonden met elkaar. Ik heb geen specifieke namen van mensen die belangrijk voor mij zijn. Ik vind het ook belangrijk om de connectie te maken met datgene wat niet altijd tastbaar is en hetgeen dat we niet altijd hoeven te weten of niet kunnen weten.

Hoe oud was je toen je uit de kast kwam?
Ik was 21 toen ik uit de kast kwam. Vanaf mijn twaalfde was ik al bewust bezig met mijn seksualiteit. Dus vanaf mijn twaalfde tot mijn eenentwintigste is het een heel proces geweest om uit de kast te komen. Een ander belangrijk gegeven is dat er vanaf mijn twaalfde thuis veel geweld was, met name vanuit mijn vader naar mijn moeder toe. Als twaalfjarige was mijn manier van omgaan met die situatie, om niet meer te spreken met mijn ouders. Deze stilte heb ik aangeleerd, en op vele manieren kwam dit terug in mijn opvoeding, en bij anderen in de familie. Ik deed dat vanwege het geweld om mijzelf te beschermen. Mijn coming out was dus heel lastig, want hoe ga je uit de kast komen bij mensen waar je niet mee praat en waar je al jaren niks mee hebt gedeeld? Ik besloot daarom om mijn familie een brief te schrijven van vijf pagina’s. Die brief ging vooral over dat ik geen moslim meer ben, gelukkig realiseerde ik mij later dat de islam mij nooit heeft verlaten. Het was toen noodzakelijk voor mij om te breken met alle verwachtingen die de familie van mij had, bijvoorbeeld dat ik een imam zou worden. In de laatste alinea van de brief sloot ik af door te vertellen dat ik vanaf mijn twaalfde bezig was met de gedachte dat ik homo ben. De brief heb ik eerst naar mijn moeder en zusje gestuurd.

Hoe reageerde jouw familie op je coming-out?
Ik ben binnen de Hindostaanse Ahmadiyya moslim gemeenschap opgegroeid, en mijn familie heeft meerdere moskeeën opgericht. Ik was ervan overtuigd dat mijn familie mij zou afwijzen en verstoten en ik was er helemaal klaar voor. Sterker nog: ik wilde zelfs verstoten worden, want dat was mijn excuus om  te breken met mijn familie en cultuur. Ik was heel erg klaar met alles wat Hindostaans was. Ik voelde mij nooit gehoord in het geweld dat ik bespreekbaar wilde maken bij mijn Hindostaanse vrienden, terwijl ik ervan overtuigd was dat ook zij thuis geweld mee maakten, net als velen anderen in de wijk waar ik opgroeide.

De reactie van mijn moeder op mijn brief was in eerste instantie heel accepterend. Ze zei: ‘je bent mijn zoon en ik zal altijd van je houden’. Wel vroeg ze zich af waarom ik het met de rest van de familie moest delen. Ik had begrepen dat mijn zusje moest huilen toen ze de brief las. Mijn moeder en zusje zeiden dat ze na het lezen van mijn brief dingen beter konden begrijpen. Indirect verwezen ze volgens mij naar mijn stilte. Op dat moment voelde ik mij heel erg onbegrepen. Ik sprak namelijk niet met ze, omdat ik niet accepteerde wie zij waren als mensen en hoe zij functioneerden.

Vervolgens heeft mijn vader de brief gelezen, waarop mijn moeder hem een ultimatum heeft gegeven dat als hij mij niet zou accepteren ze van hem zou gaan scheiden. In die tijd deed dat mij pijn, omdat ik als kind vond dat zij allang al van elkaar moesten scheiden. Tenslotte werd de brief met de rest van de familie gedeeld. Er waren enkele neven en tantes die zeiden dat ze mij accepteerden zoals ik ben. Een oom, die ook voorzitter van de moskee was, reageerde per mail. Hij schreef dat homoseksualiteit alleen tot stand komt door verkrachting, mishandeling, in een gevangenis of in het leger. Er was geen sprake van deze vreselijke vormen van geweld, maar er was wel geweld in ons huis naar mijn moeder, waar werkelijk niemand zich ooit over had uitgesproken of ons vragen over had gesteld. Dus dat deed pijn, en voelde erg hypocriet. In de mail nodigde mijn oom mij ook uit om in de moskee een gesprek te voeren over mijn brief. De mail van mijn oom was echt een klap, maar omdat hij toentertijd een van de mensen was waar ik het meest tegen op keek, ben ik op die uitnodiging in gegaan. Tijdens dat gesprek begon mijn oom mij de vijf zuilen van de Islam uit te leggen, dat is dus de basis van de Islam. Dat voelde beledigend, want op dat moment studeerde ik Arabisch op de universiteit en Islam was mijn minor. In de moskee was ik ook een van de gerespecteerde jongeren, die veel kennis had van de Islam. Na dit gesprek was het respect dat ik voor deze oom had niet veel meer over. Verder was er een tante, de vrouw van mijn moeders broertje, die op een familiefeest naar mij toe is gekomen. Ze zei: ‘Fazle we zullen je altijd accepteren omdat je ons neefje bent, maar je toekomstige partner is niet welkom over de vloer’. Na dit gesprek is de band tussen mij en mijn familie in een versneld proces verslechterd. Als ik familieleden nu toevallig ergens tegen kom, is de relatie in principe wel vriendelijk, maar afstandelijk.

Sinds enkele jaren heb ik meer contact met mijn Nani, maar ik heb nog nooit aan haar verteld dat ik queer ben. Misschien komt dat nog. Via haar verandert de band met enkele familieleden wel. Ze komen ook kijken naar de dekoloniserende rituelen die ik maak, en dat voelt als een vorm van healing. Ik heb denk ik met mijn dans en kunst een diepere manier gevonden om de stilte te breken,  een verhaal te vertellen over wie ik ben en wie wij zijn, en wie wij kunnen zijn. Er zijn ook enkele tantes en nichtjes komen kijken naar UNRAVEL, een theaterstuk gemaakt door Anysha Bharos en Nazrina Rodjan, in samenwerking met Sarnamihuis, en welke we hebben uitgevoerd op 145 jaar migratie van Surinaams-Hindostanen naar Nederland. In dat stuk speelde ik de vader van een dochter die uit de kast kwam, en het was heel bijzonder om de acceptatie van LHBTQIAP+ binnen de Surinaams-Hindostaanse gemeenschap op die manier bespreekbaar te maken.

Ik merk dat ik nog steeds moeite heb om familie meer toe te laten in mijn leven, maar ik ben mij wel bewust van de afstand die ik zelf creëer vanuit zelfbescherming, en vermoeidheid om het verdriet en pijn van anderen te dragen.

Hoe heeft jouw queer identiteit jouw leven gevormd?
Toen ik mij voor het eerst bewust werd van mijn proces van coming out, kwam ik uit de kast als homo. Inmiddels gebruik ik die term niet meer, maar identificeer ik mij als queer. Queerness gaat over veel meer dan alleen mijn seksuele geaardheid. Het gaat over mijn genderidentiteit, seksualiteit, en de manieren waarop verbind met mensen middels liefde. Ik gebruik de term ook in context van: ik heb een queer familie, ik heb een queerdom (kingdom), ik heb een queer community, en ik verbind mij specifiek met queer moslims. Het is veel breder.  

Welke problemen denk je dat specifiek zijn voor Hindoestaanse queer mensen tov queer mensen met een andere etnische achtergrond?
Ik denk dat het diep geworteld is in een vraagstuk over onze koloniale geschiedenis, waar we vandaan komen en hoe geweld en stilte een hele belangrijke rol hebben gespeeld in de manier waarop wij onszelf vandaag de dag manifesteren. Dat uit zich bijvoorbeeld in de hoge cijfers van zelfmoord en verslavingen binnen onze gemeenschap in het algemeen. Stilzwijgen is ook weer verbonden met de Hindostaanse queer identiteit. Ik denk dat het een behoorlijke uitdaging is voor Hindostaanse queers om dat te doorbreken, maar we worden steeds meer zichtbaar en zoeken steeds meer verbinding met elkaar.

Welke overeenkomsten zie jij tussen queer Hindostanen en queer mensen van andere etnische achtergronden?
Coming out is vooral geworteld in een strijd voor liefde, maar als ik praat over mijn coming out, dan kan ik dat verhaal nooit vertellen zonder te praten over de strijd rondom de stilte en het geweld in mijn familie. Dat is denk ik ook herkenbaar voor anderen queers van kleur, en queer mensen in algemeen. Het feit dat queer zijn een issue is en dat we een concept hebben als coming out toont voor mij hoeveel geweld er is aan gedaan op onze vrijheid. Ik ben ervan overtuigt dat coming out veel meer te maken heeft met je wordingsproces als mens. Coming out als queer is één ding, maar queer mensen weten dat er zoveel andere lagen openen op het moment dat je besluit om uit de kast te komen. Ik wens dat we in deze eeuw het proces van coming out als concept gaan verbreden, zodat we kunnen omarmen dat ook mensen die zich niet identificeren als queer, een proces van coming out hebben. Queer mensen en misschien ook veel specifieker queer mensen van kleur, hebben een bepaalde kracht in zich waarmee deuren kunnen worden geopend voor alles en iedereen. Maar het is echt tijd dat iedereen verantwoordelijkheid neemt voor een individuel en gezamenlijk proces van coming out.

Waar heb je als Hindoestaanse queer behoefte aan?
Meer verbinding en community building met Surinaamse-Hindostanen, Desi’s, Indo-Carribeans, South- Asians en Queer indentures. Door herkenning en erkenning kunnen we tot healing komen.

Welk advies zou je de jongere versie van Fazle geven (de Fazle van ongeveer 10 jaar oud)?
Je hoeft niet de hele wereld op je schouders te dragen en je hoeft je niet verantwoordelijk te voelen voor al hetgeen wat er gebeurd.

Sommige mensen kiezen ervoor om nooit uit de kast te komen. Wat zou je tegen deze mensen willen zeggen?
Wat betekent het proces van coming out voor jou persoonlijk? Ik geef de voorkeur aan de Engelse benaming, omdat daar het woord ‘coming’ in zit wat voor mij zoveel betekent als ‘in wording zijn’. In het Nederlands hebben we het over een kast. Ik heb mij nooit heel erg kunnen verhouden tot die kast. Dat hoeft niet altijd vorm te krijgen door overal en nergens aan te kondigen wie je bent, maar ik denk wel dat het nog belangrijker is om een proces aan te gaan van coming into community. Verbinden met mensen die net als jou behoefte hebben aan een veiligere ruimte, waar je kwetsbaar mag zijn, waar je jezelf kunt zijn, en alle facetten van jezelf mag omarmen, in plaats van altijd in een realiteit te moeten leven waarin je jezelf moet beperken omwille van de ander. Deze twee processen van coming into community en coming out gaan ook heel goed samen.

Queer in het Licht is het debuut van Naomi Grant met tekeningen van Nazrina Rodjan, uitgeven door Rose Stories. Queer in het licht is een boek met maar liefst 31 verhalen en prachtige kleurrijke tekeningen, waardoor de verhalen tot leven komen. Vol inspiratie over en voor mensen, die op hun eigen manier een liefdevolle bijdrage leveren aan de wereld. Het belicht verhalen over uiteenlopende queer rolmodellen. De queer identiteiten die worden belicht  zijn openhartig en eerlijk. Jongeren die zichzelf niet als hetero of cisgender identificeren, kunnen zich in iemand herkennen. Het is een bijzonder krachtig boek, dat verschillende queer mensen hun verhaal in poëzie vorm naar voren brengt.
Zo lees je hoe bijvoorbeeld over Alok Menon, Bi van Guine, Dounia Jari, Fazle Shairmahomed & Devika Chotoe en Glenn Helberg die met hun queer identiteit de wereld hebben veranderd. Je leert een psychiater kennen, die zich als homoseksueel identificeert. Verder komen er ook twee donkere lesbische politieagenten in voor en lees je over een lesbische moslima, die samen met andere queer moslims een stichting heeft opgericht. Met hun verschillende achtergronden, kleuren en leeftijden, laten ze zien dat queer mensen overal zijn. En dat je als jonge queer persoon je dromen waar kunt maken en in feite alles kunt worden wat je wilt. Een mozaïek aan vertellingen, die je laat zien dat ook in eigen land genoeg queer rolmodellen zijn.    
Het boek is met grote zorgvuldigheid geschreven. Vanaf het begin zit je meteen in het verhaal en het leest lekker weg. Het is zeker een aanrader, vooral voor jongeren en mensen die queer zijn. Wat je seksuele- of genderidentiteit ook is, je kan alles worden wat je wil en dat is ook wat je terug vindt in Queer in het Licht. Een goed leesbaar boek, waarvan je iedere avond zo een paar hoofdstukken weg leest. Leer je dromen achterna te jagen’.  

Geschreven door Viney Akbarsing