Recensie door Arson Sadhoe
Het boek ‘Nooit genoeg, Grenzen vanuit een Queer perspectief: beklemmend of bevrijdend?’ geschreven door Sharvin Ramjan, kwam in december van 2025 uit. In zijn boek, bestaande uit drie essays met uiteenlopende thema’s als vriendschap, werken in de culturele sector, uitsluiting, polyamorie, gemeenschapsvorming en zelfontwikkeling, is er iets dat telkens terugkeert: grenzen. Al sinds de aankondiging van het boek ben ik erg geïntrigeerd, omdat de zoektocht naar grenzen een thema is dat zich ook in mijn leven afspeelt.
Nooit genoeg is het debuut van Sharvin Ramjan. Hij is presentator, performer, moderator en schrijver. Hij werkt in de culturele sector en zet z’n werk in om te streven naar representatie, meerstemmigheid en kansengelijkheid.
Het boek bestaat uit drie essays, waarin Ramjan je meeneemt naar impactvolle ervaringen in zijn leven. Hij verbindt verschillende ervaringen aan elkaar, zoals hij in zijn eigen leven verschillende identiteiten met elkaar verbindt: hij is een nazaat van contractarbeiders uit Suriname, de gay bestfriend, de young urban professional, de partner in een ethische non-monogame relatie en de medewerker van kleur in de culturele sector. Al die identiteiten vloeien door in zijn essays. Ramjan neemt je mee op zoektocht naar zijn grenzen aan de hand van drie steden; Den Haag, Rotterdam en Barcelona.
De diepte in
Verwacht geen how to guide over grenzen opbouwen. Ramjan maakt gebruik van zijn eigen ervaringen met grenzen die werden overschreden, bewaakt en verlegd. Juist dit maakt de verhalen zo herkenbaar. ‘Nooit genoeg’ leest alsof je een persoonlijk gesprek hebt met Ramjan, waar je de diepte ingaat. Je krijgt een kijkje in het hoofd van Ramjan. Hij is open over de frustraties, twijfels en moeilijkheden die hij tegenkomt in zijn relaties en onderzoekt de achterliggende redenen hiervan. Door Ramjans kwetsbaarheid en open zelfreflecties kan je meeleven met zijn frustraties en meegaan in zijn emoties, van verbazing tot blijdschap.
Het boek bracht mij ook tot nieuwe inzichten. Er is een quote die tot me sprak die ik graag wil delen: “Als Queer-persoon voldoen we per definitie niet aan de heersende normen en waarden, daarom moeten we vreugde vinden in het falen. Het weigeren van conventionele successen moet een ruimte openen voor een ander soort succes, namelijk het succes van de verbeelding.” (Blz. 63). Vanuit dit perspectief had ik falen nog niet eerder bekeken. Vaak hebben we als Queer-personen het gevoel dat we gefaald hebben, omdat we niet kunnen voldoen aan de eisen en verwachtingen van familie en de maatschappij. Echter is falen niet het einde, maar juist het startpunt voor nieuwe verbeeldingen. Die verbeelding kan bijvoorbeeld de vorm krijgen van een gemeenschap waarin queer personen niet langer de ander zijn. Ramjan benoemt het belang van gemeenschapsvorming; “Waar biologische families het nalaten de juiste steun, liefde en acceptatie te bieden, kunnen deze gemeenschappen dat onderling orkestreren.” (Blz. 83). In het creëren van nieuwe verbeeldingen en gemeenschappen kunnen we plekken en mensen vinden waar we herkenning en erkenning bij kunnen vinden.
Hindostaans & Queer
Ramjan beschrijft in zijn essays hoe hij verschillende werelden bij elkaar brengt. Zo komen in hem ook Surinaams-Hindostaanse en Queer werelden bij elkaar.
Hij vertelt over de lessen en waarden die hij van huis uit mee kreeg hem zijn bijgebleven. Hij heeft die lessen en waarden meegekregen van zijn moeder, maar zij heeft ze geërfd van de generaties voor haar; contractarbeiders die naar Suriname migreerden. Ramjan omschrijft ze als: “…strijdbare mensen die continenten verlieten en zwarte zeeën trotseerden voor een betere toekomst.” (Blz. 11). De nalatenschap hiervan voelt hij. Hoewel hij meer mogelijkheden heeft dan zijn voorouders, merkt hij dat de trauma’s van onder andere contractarbeid zich diep in hem hebben geworteld.
Ramjan vertelt hoe het verleden van contractarbeid zich manifesteert in het heden, in zijn leven: “Als mijn voorouders gedwongen arbeid konden doorstaan, dan moet ik toch zeker de kracht vinden om in de pen te klimmen en tegen de giftigheid van mijn werkveld op te staan?” (Blz. 41). Dit gevoel dat Ramjan omschrijft, vind ik tekenend voor het gevoel van altijd sterk moeten zijn. Als Ramjan zich uitspreekt tegen uitsluiting van genderdiverse mensen op zijn werk, wordt hem de rol van pleitbezorger toegeschreven. Hij vindt het belangrijk om zich uit te spreken tegen onrecht, maar het spreekt tegen een ander gevoel dat leeft bij Ramjan, namelijk dankbaarheid en gehoorzaamheid. Het vormt een innerlijke strijd. Aan de ene kant heeft hij het gevoel dat hij vooral dankbaar moet zijn voor z’n baan, want: “Als je zelden een kans krijgt, voelt elke mogelijkheid als iets uitzonderlijks: niet een recht, maar een gunst die wordt verleend.” (Blz. 44). Alleen kan de dankbaarheid die hij voelt niet ten koste gaan van zijn principes en morele kompas. Veel mensen zullen zich in deze uitdaging kunnen herkennen, omdat ruimte innemen lastig is in een wereld die je vertelt dat vooral niet te doen.
Een aanrader!
Voor de achterban van Hindostaans & Queer is het boek een bron van herkenning. Ramjan brengt werelden bij elkaar en omschrijft de obstakels die hij ervaart als Hindostaanse Queer. De sporen van het verleden stromen door in hem, hij draagt de last van intergenerationeel trauma. Hij voelt dat het nu aan hem is om die sporen te onderzoeken, te verbreden en nieuwe paden te creëren. Zodat hij paden kan vinden die niet beklemmen, maar juist bevrijden.
‘Nooit genoeg’ is daarom zeker een aanrader! Het leest niet alleen fijn, maar zet je aan het denken zonder dat je hoofd overuren draait. De dilemma’s die hij omschrijft zijn voor velen herkenbaar. Daarnaast is het een dun boek met minder dan 100 bladzijdes. Als dikke boeken voor jou een obstakel zijn, dan is dit een goede start.
Ramjan haalt interessante literatuur aan in zijn zelfreflecties, als je dit boek uit hebt is er nog een lijst van boeken, artikelen en films die je verder kunnen inspireren. Ik heb in ieder geval weer wat nieuwe boeken, artikelen en films op mijn lees- en kijklijst gezet!
Graag sluit ik af met de eindquote van Ramjan, als herinnering dat we ruimte mogen innemen en ruimte kunnen creëren waar die er nog niet is:
“Tegen iedereen die ooit heeft gehoord ‘Doe normaal, dan doe je al gek genoeg’ zeg ik: ‘Wees nooit genoeg’.” (Blz. 93)
Arson Sadhoe (hen/hun, die/diens) is redactielid en social media redacteur bij Hindostaans & Queer. In het dagelijks leven is hen naast diens studie graag bezig met schilderen, schrijven, lezen, films kijken en nieuwe hobbies uitproberen.
Hindostaans & Queer 
Gepubliceerd door