Auteur: Hindostaans & Queer

Essay door Maithili Bansie

Wat zouden gemarginaliseerden mensen zijn zonder een gemeenschap? Hoe zou jij je voelen als je alleen stond tegenover een wereld die jouw bestaan niet erkent?  

Waar Christopher Isherwood’s A Single Man voor velen de onvoorspelbaarheid van het leven weergeeft, met de – spoiler! – plotselinge dood van het hoofdpersonage, wat in  de laatste alinea van het boek pas duidelijk wordt, illustreert het boek ook het  tragische lot van iemand die een leven leidt zonder gemeenschap en de  onmogelijkheid van dit leven. Hierop reflecteren vind ik nog steeds relevant in het huidige tijdperk, waarin homoseksualiteit in het Westen weliswaar geaccepteerd is, maar nog steeds, net als bij andere gemarginaliseerde groepen, niet volledig als  vanzelfsprekend menselijk wordt erkend. 

Een onerkend, onbeschermd bestaan 

Het boek A Single Man van Christopher Isherwood schetst een dag in het leven van een rouwende homoseksuele man in de jaren 60 van Californië. George’s partner Jim is recentelijk overleden. In het boek maken we één dag mee uit Georges leven; het begint met een beschrijving dat hij wakker wordt en eindigt met dat hij in slaap valt. Gedurende de dag ondergaat George zijn gewoonlijke activiteiten: hij geeft les op de  universiteit, bezoekt een vriendin en gaat in de avond naar een bar. 

In de loop van de dag vindt er meerdere malen een splitsing plaats tussen George’s  gedachten en zijn lichaam; zijn gedachten worden als het ware gescheiden van de acties die zijn lichaam ondergaat. Verdergaande op de automatische piloot ontstaat er een zekere afstand tussen George en zijn omgeving. Dit komt doordat George heel de dag van binnen aan het rouwen is, maar dit niet kan uiten waardoor de afstand tussen hem en zijn omgeving groter wordt. Dit is waarom het boek erg beschrijvend leest; zelfs wij als lezers blijven op afstand van George en kunnen hem niet volledig bereiken. Dit stuk poogt de positie van zijn personage juist vanuit die afstand te analyseren, omdat die afstand eigenlijk heel veelzeggend is. 

Volgens filosoof Judith Butler maakt verlies mensen bewust van hun afhankelijkheid  van anderen; rouw laat zien dat ons leven altijd verweven is met dat van anderen.¹ George kan deze rouw echter niet delen. Hij staat er alleen voor en mist daarmee het  sociale, menselijke aspect van rouw: het gezamenlijk erkennen van verlies. Hij wordt  dus geconfronteerd met het realiseren van zijn afhankelijkheid, terwijl hij tegelijk geen  gemeenschap heeft waarin die afhankelijkheid kan worden opgevangen.  Maar, het tekort aan sociale ondersteuning maakt de levens van George en Jim  onbeschermde levens, waardoor zij binnen de maatschappij überhaupt niet  beschouwd worden als levens die het waard zijn om over te rouwen.²  Hier ontstaat een paradox: rouw maakt mensen dus bewust van hun afhankelijkheid van anderen, maar  voor George is rouw maatschappelijk uitgesloten. George en Jim worden als  homoseksuelen nooit volledig erkend, waardoor George’s verlies geen plaats binnen  een gemeenschap krijgt. Rouw is zowel de bevestiging van zijn menselijkheid en, door  de ontzegging hiervan, dat wat hem zijn menselijkheid ontneemt. 

Connectie

Gedurende de dag ervaart George enkele korte momenten waarin hij zich minder alleen voelt. Zo ontstaat er een subtiele connectie met zijn student Kenny, die oprechte  interesse in hem toont en na de les tijd met hem spendeert. Ze eindigen de dag plezierig met zwemmen in de zee na een avond in de bar.  

Een mensenleven heeft connectie nodig om de volledige ervaring als erkend mens in  de maatschappij mee te maken. In George’s geval blijft deze erkenning echter  gedeeltelijk; hij zal altijd een gedeelte van zichzelf weg moeten stoppen onder de sociale normen van zijn tijd, waardoor hij beperkt is in het leggen van oprechte, volledige connecties met anderen. Dit zien we bijvoorbeeld wanneer George’s hart sneller gaat kloppen wanneer hij vermoedt dat zijn Kenny hem een vraag gaat stellen nadat zij hebben gesproken over het feit dat George nogal ‘cagey’ is, waarop George insinueert dat hij niet alles kan delen; hij houdt afstand met een hunkering voor meer. George’s hunkering naar connectie is ook merkbaar wanneer Kenney een puntenslijper voor hem koopt. George gaat ervan blozen; het voelt alsof iemand hem een roos geeft. Ondanks het onvermogen volledig open te zijn, laten deze momenten zien waar George naar verlangt. 

Het boek verrast ons met het einde. Plots wordt beschreven dat George in zijn slaap  overlijdt aan een hartaanval. De verteller insinueert dat hij een bloedprop begon te ontwikkelen bij de ontmoeting met Jim; dit duidt erop dat George’s leven gedoemd was  vanaf het moment dat hij toegaf aan zijn homoseksualiteit. Zijn homoseksualiteit heeft zijn positie in de maatschappij bepaalt en beperkt. De hoop die George voelde toen hij ging slapen had geen toegevoegde waarde voor zijn leven; een leven dat geen kans  maakt op enige vorm van waarde in de maatschappij. 

Het belang van gemeenschap

Het tragische van George’s dood ligt niet alleen in de abruptheid ervan, maar ook in  het feit dat zijn leven eindigt wanneer er een kans tot connectie wordt gepresenteerd. Het onvermogen van George’s lichaam om in leven te blijven in zijn positie, suggereert dat gemeenschap een voorwaarde voor een leefbaar en erkend leven is.  

Wat als George een gemeenschap had van mensen die hem accepteerden, die hem  zagen voor wie hij was. Wat als hij deel uitmaakte van een gemeenschap van andere  outcasts? Andere LHBTI’ers? 

Vandaag de dag, in een wereld waar het bestaan van gemarginaliseerde individuen  nog steeds als een bedreiging en gevaar wordt gezien, ligt er een verantwoordelijkheid  bij ons allemaal om actief gemeenschappen te creëren. Laten we dit doen voor onszelf  en zij die ons voorgingen – zij die dit wilden maar tegen werden gehouden door een  samenleving die hen nooit als mens erkende. Op het eerste gezicht vond ik A Single Man heel beschrijvend en triest, maar de kritische lezer kan dit zien als een oproep tot  samenkomst en connectie.  

Want uiteindelijk bepaalt niet alleen hoe we zelf leven, maar ook hoe we anderen  erkennen, welke levens kunnen bestaan en welke onzichtbaar blijven.

---

1. ‘Neoliberalism, Precarity, and Precariousness’, Niels Springveld, pagina 34. Frame – Journal of  Literary Studies no. 32.3, 2017. 
2. ‘Precarious Life: the Powers of Mourning and Violence’, Judith Butler, pagina 32. Verso, 2004.

---

Geschreven door Wedica Premchand

In ‘Burning My Roti: Breaking Barriers as a Queer Indian Woman’ onderzoekt auteur Sharan Dhaliwal (zij/hen) hoe bruin-zijn zich verhoudt tot witheid en andersom. Sharan is een queer persoon geboren en getogen in Londen. Ze is oprichter van ‘Burnt Roti’, een toonaangevend Brits tijdschrift over Zuid-Aziatische cultuur. Daarnaast is hen oprichter van ‘Middlesex Pride’ en ‘Oh Queer Cupid’. Haar ouders migreerden in de jaren ’70 van de vorige eeuw uit de regio Punjab in India naar Engeland. Hun diasporische positie vormen samen met hun (activistische) queer identiteit het fundament van dit boek.

Het boek gaat over thema’s waar veel bruine queer personen in een Europese context mee te maken hebben of krijgen: racialisering, colorisme, BDD (Body Dysmorphic Disorder), queer geschiedenissen, anti-zwartheid en geïnternaliseerde zelfhaat. Dit doet Sharan aan de hand van autobiografische verhalen en persoonlijke anekdotes die beeldend, vrijmoedig, compromisloos en kwetsbaar zijn.
Hen deinst er niet voor terug om tot in detail haar eigen BDD te beschrijven inclusief haar diepe afkeer van haar neus en lichaamshaar. Als lezer wordt je hierdoor het onderwerp ingezogen en krijg je een goed beeld van de gedachten en emoties die gepaard kunnen gaan met het onderwerp. In het boek interviewt hen enkele andere Zuid-Aziatische queer personen van kleur over hun ervaringen met betrekking tot de themas in het boek. Hiermee geeft ze ruimte aan andere Britse queer stemmen uit de Zuid-Aziatische diaspora.

Binnen de Zuid-Aziatische cultuur en diaspora is het leren maken van perfect gegaarde ronde roti’s een essentieel onderdeel van de opvoeding van meisjes. Dat Sharan haar boek ‘Burning My Roti’ noemt vind ik, als queer vrouw uit dezelfde diaspora, ludiek en alleszeggend. Hen beschrijft in het boek een passage waarin ze vertelt dat ze van haar moeder roti moest leren maken. Haar broer was vrijgesteld van deze taak omdat hij een jongen is, wat Sharan oneerlijk vond. Ze liet alle roti’s expres aanbranden, waarna haar moeder haar ook vrijstelde van de taak. 
De titel staat symbool voor verzet tegen opgelegde culturele verplichtingen en het kiezen voor een pad buiten de norm. Het is een titel die resoneert bij vrouwen uit de Zuid-Aziatische diaspora, die anders (willen) leven dan de norm. Vrouwen die willen vrij breken uit de strikte culturele regels over wat een vrouw is en of hoort te zijn. 

Hieronder volgt een passage uit het boek om een voorbeeld te geven van de vrijmoedige en compromisloze toon waarop het boek is geschreven:

 ‘There are also words in this book that some people may not understand, and while it’s common practise to italicise or explain a word in brackets when it’s from a different language’, my intention is not to do so. Where some people may not understand these terms, there are many words I’ve come across in a book that I’ve had to Google. So, Google them’. 

Door dit in de inleiding te schrijven draait Sharan de gebruikelijke machtsverhoudingen om. 
Er komen in het boek zware onderwerpen en trauma’s aan bod, die met zwarte humor zijn geschreven waarvan ik niet zeker weet of het zo bedoeld is. Toen ik onderstaande zin las, moest ik hardop lachen:

‘I don’t believe I’m here to conform to anything, not only because I’m a stubborn bitch, but because I am curious’.

‘Burning My Roti’ is wat mij betreft een must-read voor activistische Zuid-Aziatische queer vrouwen. Het boek is herkenbaar en draagt voor deze specifiek doelgroep bij aan zowel educatie en zelfacceptatie. Door middel van de persoonlijke verhalen legt Sharan indirect complexe onderwerpen uit, zonder expliciet te willen uitleggen of onderwijzen. 

Persoonlijk ben ik Sharan heel dankbaar dat ze dit boek heeft geschreven. Ik was verrast door de openheid waarmee hen vertelt over haar struggles, emoties en gedachten. Hen schrijft het boek met zelfreflectie op haar eigen privileges binnen de gemarginaliseerde groepen waar hen toe behoort. Ze laat zien dat een boegbeeld ook kwetsbaarheden heeft en dat daarin kracht schuilt.

---

Dhaliwal, Sharan. Burning My Roti: Breaking Barriers as a Queer Indian Woman. London: Hardie Grant Books UK, 2022.

---

Geschreven door Wedica Premchand

Recensie door Arson Sadhoe

Het boek ‘Nooit genoeg, Grenzen vanuit een Queer perspectief: beklemmend of bevrijdend?’ geschreven door Sharvin Ramjan (hij/hem), kwam in december van 2025 uit. In zijn boek, bestaande uit drie essays met uiteenlopende thema’s als vriendschap, werken in de culturele sector, uitsluiting, polyamorie, gemeenschapsvorming en zelfontwikkeling, is er iets dat telkens terugkeert: grenzen. Al sinds de aankondiging van het boek ben ik erg geïntrigeerd, omdat de zoektocht naar grenzen een thema is dat zich ook in mijn leven afspeelt.

Nooit genoeg is het debuut van Sharvin Ramjan. Hij is presentator, performer, moderator en schrijver. Hij werkt in de culturele sector en zet z’n werk in om te streven naar representatie, meerstemmigheid en kansengelijkheid. 

Het boek bestaat uit drie essays, waarin Ramjan je meeneemt naar impactvolle ervaringen in zijn leven. Hij verbindt verschillende ervaringen aan elkaar, zoals hij in zijn eigen leven verschillende identiteiten met elkaar verbindt: hij is een nazaat van contractarbeiders uit Suriname, de gay bestfriend, de young urban professional, de partner in een ethische non-monogame relatie en de medewerker van kleur in de culturele sector. Al die identiteiten vloeien door in zijn essays. Ramjan neemt je mee op zoektocht naar zijn grenzen aan de hand van drie steden; Den Haag, Rotterdam en Barcelona. 

De diepte in

Verwacht geen how to guide over grenzen opbouwen. Ramjan maakt gebruik van zijn eigen ervaringen met grenzen die werden overschreden, bewaakt en verlegd. Juist dit maakt de verhalen zo herkenbaar. ‘Nooit genoeg’ leest alsof je een persoonlijk gesprek hebt met Ramjan, waar je de diepte ingaat. Je krijgt een kijkje in het hoofd van Ramjan. Hij is open over de frustraties, twijfels en moeilijkheden die hij tegenkomt in zijn relaties en onderzoekt de achterliggende redenen hiervan. Door Ramjans kwetsbaarheid en open zelfreflecties kan je meeleven met zijn frustraties en meegaan in zijn emoties, van verbazing tot blijdschap. 

Het boek bracht mij ook tot nieuwe inzichten. Er is een quote die tot me sprak die ik graag wil delen: “Als Queer-persoon voldoen we per definitie niet aan de heersende normen en waarden, daarom moeten we vreugde vinden in het falen. Het weigeren van conventionele successen moet een ruimte openen voor een ander soort succes, namelijk het succes van de verbeelding.” (Blz. 63). Vanuit dit perspectief had ik falen nog niet eerder bekeken. Vaak hebben we als Queer-personen het gevoel dat we gefaald hebben, omdat we niet kunnen voldoen aan de eisen en verwachtingen van familie en de maatschappij. Echter is falen niet het einde, maar juist het startpunt voor nieuwe verbeeldingen. Die verbeelding kan bijvoorbeeld de vorm krijgen van een gemeenschap waarin queer personen niet langer de ander zijn. Ramjan benoemt het belang van gemeenschapsvorming; “Waar biologische families het nalaten de juiste steun, liefde en acceptatie te bieden, kunnen deze gemeenschappen dat onderling orkestreren.” (Blz. 83). In het creëren van nieuwe verbeeldingen en gemeenschappen kunnen we plekken en mensen vinden waar we herkenning en erkenning bij kunnen vinden.

Hindostaans & Queer

Ramjan beschrijft in zijn essays hoe hij verschillende werelden bij elkaar brengt. Zo komen in hem ook Surinaams-Hindostaanse en Queer werelden bij elkaar.

Hij vertelt over de lessen en waarden die hij van huis uit mee kreeg hem zijn bijgebleven. Hij heeft die lessen en waarden meegekregen van zijn moeder, maar zij heeft ze geërfd van de generaties voor haar; contractarbeiders die naar Suriname migreerden. Ramjan omschrijft ze als: “…strijdbare mensen die continenten verlieten en zwarte zeeën trotseerden voor een betere toekomst.” (Blz. 11). De nalatenschap hiervan voelt hij. Hoewel hij meer mogelijkheden heeft dan zijn voorouders, merkt hij dat de trauma’s van onder andere contractarbeid zich diep in hem hebben geworteld. 

Ramjan vertelt hoe het verleden van contractarbeid zich manifesteert in het heden, in zijn leven: “Als mijn voorouders gedwongen arbeid konden doorstaan, dan moet ik toch zeker de kracht vinden om in de pen te klimmen en tegen de giftigheid van mijn werkveld op te staan?” (Blz. 41). Dit gevoel dat Ramjan omschrijft, vind ik tekenend voor het gevoel van altijd sterk moeten zijn. Als Ramjan zich uitspreekt tegen uitsluiting van genderdiverse mensen op zijn werk, wordt hem de rol van pleitbezorger toegeschreven. Hij vindt het belangrijk om zich uit te spreken tegen onrecht, maar het spreekt tegen een ander gevoel dat leeft bij Ramjan, namelijk dankbaarheid en gehoorzaamheid. Het vormt een innerlijke strijd. Aan de ene kant heeft hij het gevoel dat hij vooral dankbaar moet zijn voor z’n baan, want: “Als je zelden een kans krijgt, voelt elke mogelijkheid als iets uitzonderlijks: niet een recht, maar een gunst die wordt verleend.” (Blz. 44). Alleen kan de dankbaarheid die hij voelt niet ten koste gaan van zijn principes en morele kompas. Veel mensen zullen zich in deze uitdaging kunnen herkennen, omdat ruimte innemen lastig is in een wereld die je vertelt dat vooral niet te doen.

Een aanrader!

Voor de achterban van Hindostaans & Queer is het boek een bron van herkenning. Ramjan brengt werelden bij elkaar en omschrijft de obstakels die hij ervaart als Hindostaanse Queer. De sporen van het verleden stromen door in hem, hij draagt de last van intergenerationeel trauma. Hij voelt dat het nu aan hem is om die sporen te onderzoeken, te verbreden en nieuwe paden te creëren. Zodat hij paden kan vinden die niet beklemmen, maar juist bevrijden.

‘Nooit genoeg’ is daarom zeker een aanrader! Het leest niet alleen fijn, maar zet je aan het denken zonder dat je hoofd overuren draait. De dilemma’s die hij omschrijft zijn voor velen herkenbaar. Daarnaast is het een dun boek met minder dan 100 bladzijdes. Als dikke boeken voor jou een obstakel zijn, dan is dit een goede start. 

Ramjan haalt interessante literatuur aan in zijn zelfreflecties, als je dit boek uit hebt is er nog een lijst van boeken, artikelen en films die je verder kunnen inspireren. Ik heb in ieder geval weer wat nieuwe boeken, artikelen en films op mijn lees- en kijklijst gezet! 

Graag sluit ik af met de eindquote van Ramjan, als herinnering dat we ruimte mogen innemen en ruimte kunnen creëren waar die er nog niet is:

 “Tegen iedereen die ooit heeft gehoord ‘Doe normaal, dan doe je al gek genoeg’ zeg ik: ‘Wees nooit genoeg’.” (Blz. 93)

---

Arson Sadhoe (hen/hun, die/diens) is redactielid en social media redacteur bij Hindostaans & Queer. In het dagelijks leven is hen naast diens studie graag bezig met schilderen, schrijven, lezen, films kijken en nieuwe hobbies uitproberen.